​XÜLASƏ

​Məqalədə Azərbaycanın yerli özünüidarəetmə (bələdiyyə) institutunun təşəkkülü, tarixi-hüquqi təkamül mərhələləri və müasir inkişaf dinamikası elmi-analitik müstəvidə tədqiq olunur.

Araşdırmada 1877-ci ildə Bakı Şəhər Dumasına keçirilən ilk seçkilərdən başlayaraq, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (1918–1920) dövründə bələdiyyə sisteminin bərpası və müstəqillik dövründə (1999-cu ildən günümüzədək) formalaşan konstitusion-hüquqi model kompleks şəkildə təhlil edilir. Məqalədə, hemçinin yerli özünüidarəetmənin institusional effektivliyinin artırılması, "Bələdiyyə Günü" peşə bayramının təsis olunmasının sosio-psixoloji və idarəetmə baxımından əhəmiyyəti, sakinlərin icma qarşısında könüllü sosial məsuliyyətinin stimullaşdırılması mexanizmləri elmi əsaslarla əsaslandırılır.

​Açar sözlər: Yerli özünüidarəetmə, Bakı Şəhər Duması, bələdiyyə tarixi, 150 illik yubiley, Bələdiyyə Günü, institusional varislik, icma məsuliyyəti.

​      1. GİRİŞ VƏ TƏDQİQATIN AKTUALIĞI

​      Müasir dövlət idarəçiliyi nəzəriyyəsində yerli özünüidarəetmə institutu yalnız inzibati mexanizm kimi deyil, vetenədaş cəmiyyətinin yetkinlik dərəcəsini, mərkəzsizləşdirmə (desentralizasiya) səviyyəsini və sosial-iqtisadi inkişafın yerli səviyyədə təminatını əks etdirən fundamental indikator kimi qəbul edilir. Şərqdə ilk demokratik respublika ənənələrinə sahib olan Azərbaycanda yerli idarəetmə təcrübəsi zəngin tarixi və hüquqi irsə malikdir.

     2027-ci ildə Azərbaycan ərazisində ilk seçkili yerli özünüidarə organının — Bakı Şəhər Dumasının formalaşdırılmasının 150 illik yubileyi tamam olur. Bu tarixi yubiley və bələdiyyələrimiz üçün əlamətdar hadisə ərəfəsində bələdiyyə sisteminin keçdiyi inkişaf yolunun elmi-nəzəri təhlili, tarixi varislik prinsipinin qorunması və institusional nüfuzun artırılması müasir hüquq və sosiologiya elmləri üçün xüsusi aktuallıq kəsb edir.

   Azərbaycan Bələdiyyəçilik Tarixinin Xronoloji İnstitusional xəritəsini 4 mərhələdən ibarət araşdırmaq mümkündür:

1.    ci mərhələ  1877, 9 Dekabr.Bu tarixdə Azərbaycanda ilk olaraq Bakı Şəhər Dumasına seçkilər keçirilmişdir (Yerli idarəçiliyin təməli).

2.    ci mərhələ 1878, 8 Yanvar. Bu tarix  Bakı Şəhər Dumasının ilk iclasının keçirildiyi gündür. Bu tarixi mərhələ əsasən bələdiyyə instuitutunun rəsmi fəaliyyətə başladığı başladığı tarix olaraq qiymətləndirilməlidir.

3.    cü mərhələ 1918, 30 İyul. Bu  tarixdə Bakıda hakimiyyəti 1917-ci ildə qanunsuz olaraq zəbt etmiş Bakı Xalq Komissarları (Stepan Şaumyaının rəhbərlik etdiyi bolşevik-daşnak rejimi) tərəfindən ləğv edilmiş  şəhər özünü idarəsinin  yenidən bərpası haqqında  AXC Hökuməti 30 iyul 1918ci ildə  Qərar qəbul etmişdir

4.    cü mərhələ 1999, 12 Dekabr. Bu tarixdə müstəqil Azərbaycanda ilk ümumxalq bələdiyyə seçkiləri keçirilmiş və müasir yerli özünüidarəetmə institutu praktiki fəaliyyətə başlamışdır.

2.AZƏRBAYCANDA YERLİ ÖZÜNÜİDARƏETMƏNİN TARİXİ-HÜQUQİ TƏKAMÜLÜ

     2.1. XIX əsrin son rübündə şəhər idarəçiliyi: 1870-ci il Şəhər Əsasnaməsi və Bakı Şəhər Duması

       Şərqdə ilk müasir şəhər idarəçiliyi formalarından biri olan Bakı Şəhər Duması 1870-ci il Şəhər Əsasnaməsinin tətbiqi nəticəsində təşəkkül tapmışdır. Arxiv sənədlərinin və hüquqi aktların təhlili göstərir ki, 6-9 dekabr 1877-ci il tarixlərində  Bakı Şəhər Dumasına ilk seçkilər keçirilmişdir. Bu əlamətdar hadisə Azərbaycan hüquq tarixində ilk dəfə seçki hüququnun və kollegial yerli özünüidarə prinsiplərinin praktiki tətbiqidir. 8 yanvar 1878-ci il tarixində Dumanın ilk iclası təşkil olunmuş və organ kimi praktiki fəaliyyətə başlamışdır.

     Bakı Şəhər Duması şəhər təsərrüfatı, abadlıq, maarif və səhiyyə sahələrində geniş səlahiyyətlərə malik olmaqla, Azərbaycan maarifçilərinin və milli burjuaziyasının ictimai idarəçilikdə iştirakı üçün mühüm platformaya çevrilmişdir.

      2.2. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə bələdiyyəçiliyin milli-dövlətçilik əsasında bərpası (1918–1920)

      1918-ci ildə müstəqilliyini elan edən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti yerli idarəetmənin milli dövlətçilik prinsiplərinə uyğunlaşdırılmasına xüsusi önəm vermişdir. 30 iyul 1918-ci il tarixində AXC Hökuməti tərəfindən şəhər və qəza bələdiyyə idarələrinin fəaliyyətinin bərpa edilməsi və yenidən təşkil olunması haqqında strateji Qərar qəbul edilmişdir. Bu hüquqi akt yerli özünüidarəetmənin çar Rusiyasının müstəmləkə idarəçilik modelindən azad olunaraq, müstəqil respublikanın atributu kimi formalaşmasını təmin etmişdir.

      2.3. Müasir Azərbaycan Respublikasında bələdiyyə sisteminin konstitusion-hüquqi təməlləri

       Ümummilli Lider Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə 1995-ci ildə qəbul edilmiş Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası (IX Fəsil) bələdiyyələri müstəqil yerli hakimiyyət təsisatı kimi təsbit etmişdir. 12 dekabr 1999-cu il tarixində keçirilmiş ilk bələdiyyə seçkiləri ilə müasir yerli özünüidarəetmə sistemi praktiki fəaliyyət mərhələsinə qədəm qoymuşdur.

      3.MÜASİR İNSTİTUSİONAL PROBLEMLƏR VƏ OPTİMALLAŞDIRMA  ZƏRURƏTİ

      Müasir dövrdə bələdiyyələrin qarşısında duran başlıca çağırışlar aşağıdakı elmi-praktiki platformada qruplaşdırıla bilər:

1.    Maliyyə-İqtisadi Müstəqillik: Bələdiyyələrin mərkəzi büdcə dotasiyalarından asılılığının azaldılması, yerli vergi və ödənişlərin yığılması mexanizmlərinin rəqəmsallaşdırılması.

2.    Kadr Potensialı və Peşəkarlıq: Yerli özünüidarəetmə sahəsində ixtisaslaşmış hüquqşünas, sosioloq və mütəxəssis kadrların çatışmazlığı.

3.    Sosial Etimad və İcma İştirakçılığı: Sakinlərin yerli problemlərin həllində "könüllü sosial məsuliyyət" modelinə əsaslanan iştirakçılıq səviyyəsinin aşağı olması.

​      4. STRATEJİ REFORM TƏKLİFLƏRİ VƏ TƏŞƏBBÜSLƏR

       4.1. "Bələdiyyə Günü" Peşə Bayramının Təsis Olunması və Tarixi Alternativlər

​      Bələdiyyə qulluqçularının sosial-psixoloji motivasiyasını artırmaq, sahənin ictimai imicini yüksəltmək və 150 illik varislik irsini yaşatmaq üçün rəsmi "Bələdiyyə Günü" peşə bayramının təsis edilməsi zəruridir. Tarixi-hüquqi təhlillər əsasında bu bayram üçün dörd əsas elmi əsaslandırılmış alternativ təklif olunur:

4.2. Sakinlərin Könüllü Sosial Məsuliyyəti Modeli

     Müasir sosioloji yanaşmalar və təhlillər göstərir ki, yerli inkişaf yalnız yuxarıdan aşağıya (top-down) idarəetmə ilə deyil, icmanın daxili resurslarının və təşəbbüskarlığının sferaya cəlb olunması ilə aşağıdan yuxarıya doğru prinsipi ilə daha uğurlu nəticələr əldə edir.

     Sakinlərin passiv müşahidəçi mövqeyinə keçməsi yerli özünüidarəetmə və icma inkişafı layihələrinin səmərəliliyinə mənfi təsir göstərir. Sakinlərin bir çoxunun  cins, irq, din və sosial status fərqliliklərinə görə yerli  təşəbbüslərdən kənarda qalması, icma daxilində həmrəyliyin zəifləməsinə, yerli qərarların qəbulunda və icma problemlərinin həllində təşəbüskarlıq göstərməməsi onların fərdi potensialını və könüllülüyün resurslarının sistemli şəkildə səfərbər olunmamasna səbəb olur.

    “Sakinlərin icma qarşısında könüllü sosial məsuliyyəti”  konsepsiyasının tətbiqi bələdiyyə-vətəndaş münasibətlərində keyfiyyətcə yeni mərhələ açacaqdır.

​  5. NƏTİCƏ

       Azərbaycanın 150 illik yerli özünüidarəetmə tarixi göstərir ki, bələdiyyə institutu milli idarəçilik mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsidir. 2027-ci ildə 150 illik yubileyin dövlət səviyyəsində qeyd olunması, "Bələdiyyə Günü" peşə bayramının təsisi və yerli idarəetmədə konseptual islahatların dərinləşdirilməsi ölkəmizdə vətəndaş cəmiyyətinin inkişafına və yerli demokratiyanın möhkəmlənməsinə fundamental töhfə verəcəkdir.

​                                                  ƏDƏBİYYAT

1.    ​Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası, Hüquq ədəbiyyatı 2009.

2.    "Bələdiyyələrin statusu haqqında" Azərbaycan Respublikasının  1999-cu il, 2 İyul tarixli 698-İQ nömrəli Qanunu/Azərbaycan Respubliksının Qanunvericilik Toplusu, 1999.

3.    Azərbaycan Respublikasl Xalq Cümhuriyyəti Ensklopediyası 2 cilddə, 1-ci cild, Baki “Lider”  nəşriyyatı 440 səh.

4.    Salmanlı, F. (2024). Yerli özünüidarəetmənin təməl prinsipləri və tarixi inkişaf mərhələləri. Bakı, Elm və təhsil nəşriyyatı, 311 səh.

5.    https://az.wikipedia.org/wiki/Bak%C4%B1_%C5%9E%C9%99h%C9%99r_Dumas%C4%B1na_se%C3%A7kil%C9%99r_(1878)