Torpaq coğrafi sərhədlərdən, daş və torpaq qatlarından ibarət deyil. O – xalqın yaddaşı, vicdanı  və  ən  ali  varlıq formasıdır.  Bu  torpağın  səmaya  ucalan  uca  dağları  da  sadəcə təbiət yüksəkliyi yox, əsrlər boyu nəsil-nəsil daşlaşan iradənin, səbrin  və  sarsılmaz  ümidin  canlı  şahidləridir.  O  zirvələrin  qoynunda  boya-başa çatan mərd oğullar yaxşı bilirdilər ki, Vətən sevgisi boş sözlərlə deyil, təmənnasız fədakarlıqla   ölçülür.  Məhz  buna  görə  də  onlar   analarının  dualarını, evlərindəki  isti  ocaq  hərarətini  və   övladlarının  işıqlı  gələcəyini  doğma yurdun hər qarışına sipər edərək haqq savaşına atıldılar. Çünki dərk edirdilər ki, azadlıq heç zaman lütf edilmir.  O,  ancaq  tökülən  qan,  fəda  edilən  can  və unudulmaz tarixi yaddaş hesabına qazanılır.

Tarix  yalnız  hadisələrin  ardıcıllığı  deyil. Tarix  yaddaşdır,  yaddaş isə unudulmayan  qan  yaddaşıdır. Azərbaycanın  suverenliyi, ərazi  bütövlüyü  və  tarixi ədalətin bərpası uğrunda canından keçən hər bir övlad bir dastan qəhrəmanıdır.  Vətənimizin  dörd bir yanından – hər obadan, hər kənddən cəbhəyə atılan qeyrət simvolu  olan  oğullar öz adlarını tariximizə qızıl hərflərlə yazdılar. Onlar peşəkar hərbçi  kimi  komandanlıq  etdilər,  ya  da sıravi əsgər kimi sinələrini sipər etdilər. Hədəf  isə  bir  idi:  Bütöv Azərbaycan.

Bu  hədəf  təkcə  hərbi  deyil, mənəvi  və  tarixi  bir  missiya  idi.  Çünki  işğal  yalnız  torpağı  deyil,  yaddaşı  da  əlindən  almağa  çalışırdı.  Və  yaddaşı  qorumaq  üçün  bəzən  can vermək lazım gəlirdi.

Bu yolun başlanğıcı, əslində, 2020-ci ilin qızıl payızından çox-çox əvvəl qoyulmuşdu. 2016-cı ilin aprelində, Ermənistan silahlı qüvvələrinin təmas xəttində törətdiyi  təxribatlara  cavab  olaraq  Azərbaycan  Ordusu  əks-hücuma  keçdi.  Qısa,  lakin taleyüklü dörd günlük döyüşlər tariximizə Aprel döyüşləri kimi düşdü. Bu döyüşlərdə strateji əhəmiyyət daşıyan Lələtəpə yüksəkliyi, Talış kəndi ətrafındakı yüksəkliklər, Seysulan məntəqəsi və bir sıra digər mühüm mövqelər işğaldan azad edildi.  Lələtəpənin alınması təkcə bir yüksəkliyin nəzarətə keçməsi deyildi. Bu, Horadiz  şəhərinin  təhlükəsizliyinin  təmin  olunması, Cocuq Mərcanlı kəndinin düşmən  atəşindən  xilas  edilməsi  və  “Böyük  Qayıdış”  prosesinin  praktiki  başlanğıcı  idi.  Aprel  döyüşləri  1994-cü  ildən  bəri  təmas  xəttində ilk ciddi dəyişiklik yaratdı, düşmənin mifləşdirdiyi “möhkəm müdafiə xəttini” sındırdı və ordumuzun hücum qabiliyyətinin, əsgərimizin döyüş ruhunun real gücünü bütün dünyaya  göstərdi.  Lələtəpədən, Talış  yüksəkliklərindən  və  Seysulandan  başlanan  yol,  əslində,  Şuşaya  aparan  yolun  ilk  addımı  idi.  Bu  addım  sübut  etdi  ki,  ədalət gecikə  bilər,  amma  heç  vaxt  unudulmur.     

Lələtəpə, Talış  yüksəklikləri  və  Seysulan sadəcə hərbi uğurlar deyildi. Onlar mənəvi  dönüş  nöqtəsi  idi.  Bu  döyüşlər  göstərdi  ki, ədalət  gecikə  bilər, amma heç vaxt unudulmur. Bu döyüşlər  xalqa  və  orduya inam  aşıladı: mümkün  olan yalnız gözləmək  deyil, mübarizə aparmaqdır. Lələtəpədən başlanan yol, əslində, Şuşaya aparan yolun ilk addımı idi. Bu addım sübut etdi ki, tarixin təkərini geri çevirmək mümkündür, əgər  iradə  və  haqq  birləşərsə.

2020-ci  ilin  o  qızıl  payızında  –  Vətən  müharibəsinin  şanlı  çağında  mərd  oğullar  əzəli  yurd  sevgisi  ilə  ayağa  qalxdılar.  Ata-analarının  isti  nəfəsini, bacılarının göz yaşını, övladlarının məsum baxışlarını ürəklərinə büküb cəbhəyə – ölümə  yox,  əbədiyyətə,  Zəfərə  doğru  irəlilədilər.  Onlar  bilirdilər  ki, dar  günün  dostu,  dar  ayağın  havadarı  məhz  Vətəndir.  Anaların  göz  yaşları ana torpağın üzərinə  düşən  müqəddəs  damlalar,  səngərlərə  səpələnən  dualar  idi.

Zəfər  günü  -  qürur  günüdür.  Amma  içimizdəki  o  incə  kövrəklik,  o  sızıltı  heç  vaxt  səngimir.  Bu  kövrəklik  zəiflik  deyil.  Bu,  yaddaşın  canlı  qalmasının, şəhidlərin ruhunun hələ də bizimlə olmasının əlamətidir. Şuşaya qaldırılan Zəfər bayrağımızın hər  dalğalanmasında  bu  igidlərin  əllərinin  istisi,  nəfəsinin  hərarəti  var.  İndi Şuşanın Cıdır düzündən keçərkən sanki Vətənin canı olan o igidlərin pıçıltısını  daşıyır.  Onlar  getdilər, amma səsləri qaldı. Onlar şəhid oldular, amma ruhları  bu torpaqda yaşayır.

Onlar bir amalda birləşmişdilər: Azərbaycan bayrağını doğma torpaqlarda dalğalandırmaq.  İşğaldan  azad  edilən  Füzuli,  Cəbrayıl,  Hadrut,  Xocavənd,  Qubadlı,  Zəngilan,  Laçın,  Kəlbəcər, Ağdam  və  digər  rayonlarımızın  hər  kəndi, hər  qəsəbəsi və nəhayət, sonuncu azad olunmuş uca tacımız – Şuşa məhz bu igidlərin qanı ilə susuzluğunu aldı, azadlığına qovuşdu. Səngərlərdə hərbi intizamı, cəsarəti və komandirlik  məharəti  ilə  dastan  yazan zabitlərimiz, düşmən  üzərinə  şimşək  kimi çaxan gizir və miçmanlarımız, son nəfəslərinə qədər “Vətən sağ olsun!” deyərək şəhidlik  zirvəsinə  ucalan  çavuş  və  əsgərlərimiz...  Onların  hər  biri  –  kəndlərimizin,  dağ  döşlərimizin,  qocaman  tariximizin  qürur  mənbəyidir.  O igidlərin hər biri Vətənin  sevgisi ilə nəfəs alır, son damla qanına qədər doğma torpağın hər qarışı uğrunda  vuruşurdular. Vətən sevgisi sözlə deyil, əməllə sübut olunur. Azadlıq isə yalnız  qazanılmır,  qorunmalıdır  da.

Bu qəhrəmanlıq dastanı təkcə bir məqalə deyil; bu, gələcək nəsillərə ötürüləcək mənəvi  vəsiyyət,  Azərbaycanın  qədim  və  zəngin  mədəni irsinə qızıl hərflərlə yazılmış  əbədi  abidədir.  Azərbaycanın  mərd  oğulları  öz  həyatları  bahasına  sübut  etdilər  ki,  bizim  milli  yaddaşımız, abidələrimiz  qədər  əzəmətli  və  sarsılmazdır.  Aprel döyüşlərinin Lələtəpədə, Talış yüksəkliklərində və Seysulanda ucalan Azərbaycan bayrağı ilə 44 günlük Vətən müharibəsinin Füzulidən, Cəbrayıldan, Hadrutdan  keçərək  Şuşada  dalğalanan  bayrağı  eyni  bayraqdır – eyni  iradənin,  eyni inamın,  eyni  qanın  davamıdır.  Biri  digərinin  məntiqi  davamıdır. Biri digərinin ruhunu  daşıyır.  

Zəfər  təkcə  ərazilərin  azad  edilməsi  deyil.  Zəfər  –  milli ruhun yenidən dirçəlməsi, yaddaşın  təmizlənməsi, gələcəyə  inamın  bərpasıdır.  Zəfər –  anaların  göz  yaşlarının  qürura,  şəhidlərin  adlarının  isə  əbədiyyətə  çevrilməsidir.  8 Noyabr  –  Zəfər Günü təqvimdə sadəcə bir tarix deyil, milli ruhumuzun yenidən dirçəlişidir.  Şuşayadək  uzanan  bu  haqq  yolu  –  torpağa  bağlılığın,  Vətənə  sədaqətin  və  insan  adının  ucaldığı  zirvədir.

Onlar  getdilər, amma  qaldılar.  Onlar  şəhid  oldular,  amma  əbədi  yaşadılar.  Onlar  Vətənin  varisləri  idilər,  indi  isə Zəfərin əbədi varisləridirlər. Onların qanı ilə suvarılan  bu  torpaq  indi  daha  dərin  nəfəs  alır.  Bu torpaq indi daha möhkəm dayanır.  Çünki  onun  altında  yalnız  daş  və  kök  deyil,  həm  də  igidlərin  ruhu  var.

Ruhunuz  qarşısında  baş  əyirik,  ey  Vətənin  qeyrət  qalaları!  Sizə  borcluyuq  bu  günü,  bu  azad  səmanı,  bu  Zəfəri...  Sizin  adınız  və  xatirəniz  yaşadıqca,  Azərbaycan  da  əbədi  yaşayacaq.  Sizin  yolunuz  bizim  yolumuzdur.  Sizin  yaddaşınız  bizim  vicdanımızdır.

 Şəhidlərin əziz xatirəsinə:

“Dağlar  qoynundan  çıxanlar, dağlar  qədər  ucalanlar... Şuşanın azadlığı ilə ruhunuz  əbədiyyətə  qovuşdu. Vətən səmasında hər ulduz parıldayanda, bilin ki, o, sizin  sönməz  və  əbədi  işığınızdır.”

 Samir  Zülfiyev

Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyi  yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətinin Qəbələ Regional İdarəsinin  İsmayıllı  rayonu  üzrə  baş  mütəxəssisi.